Każdy, kto prowadzi fermę lub hodowlę w Polsce, wie jedno – zima potrafi być trudną porą roku. Kilkanaście stopni poniżej zera przez wiele dni, śnieg zalegający tygodniami, zamarzające instalacje, ogromne zużycie energii. W takich warunkach nie chodzi wyłącznie o komfort pracy czy rachunki za ogrzewanie. Najważniejsze jest to, jak reagują zwierzęta.
Właściciel średniej wielkości gospodarstwa przyznał, że największym problemem nie był sam mróz, ale jego długotrwałość. Budynki były ocieplone, system ogrzewania sprawny, wentylacja serwisowana. A mimo to po trzech tygodniach utrzymujących się ujemnych temperatur coś zaczęło się zmieniać.
Stado zużywało więcej paszy, ale przyrosty nie rosły proporcjonalnie. W niektórych częściach budynku zwierzęta zaczęły częściej mieć problemy oddechowe. Wilgotność wydawała się w normie, przynajmniej według sporadycznych pomiarów ręcznych. Jednak wyniki produkcyjne zaczęły odbiegać od normy. To nie była awaria. To był efekt małych, codziennych odchyleń, które przy długotrwałym mrozie zaczęły się potęgować.
Wentylować czy ogrzewać? Zimowy dylemat każdego hodowcy
Przy silnych mrozach każdy hodowca stoi przed tym samym dylematem: ile wentylować, żeby nie wychłodzić budynku,
a jednocześnie nie dopuścić do wzrostu wilgotności i stężenia gazów?
Naturalną reakcją jest ograniczenie wymiany powietrza, żeby utrzymać ciepło. Problem w tym, że wtedy para wodna, amoniak i wilgoć zaczynają się kumulować. Zbyt intensywna wentylacja z kolei powoduje szybkie wychłodzenie i ogromne zużycie energii. Zwierzęta zaczynają przeznaczać więcej energii na utrzymanie temperatury ciała.
W opisywanym gospodarstwie decyzje były podejmowane „na doświadczenie” i przez lata to działało. Problem pojawił się dopiero wtedy, gdy mróz utrzymywał się niemal bez przerwy przez kilka tygodni. W nocy temperatura na zewnątrz gwałtownie spadała, a w niektórych częściach budynku – mimo działającego ogrzewania – dochodziło do krótkotrwałych spadków temperatury poniżej ustawionych parametrów.
Te spadki pojawiały się między trzecią a czwartą nad ranem – wtedy, gdy różnica temperatur była największa.
Dane zamiast domysłów – co naprawdę działo się w budynku
Po wdrożeniu systemu monitoringu temperatury i wilgotności CoolSens® w kilku punktach budynku sytuacja stała się jasna. Dane zebrane przez kilka dni pokazały powtarzalny schemat:
- nocne spadki temperatury w wybranych strefach,
- okresowe wzrosty wilgotności przy ograniczonej wentylacji,
- większe wahania parametrów w sektorach narożnych i przy bramach.
To były kilkustopniowe różnice temperatury lub kilkuprocentowy wzrost wilgotności, ale przy długotrwałych mrozach takie odchylenia mają znaczenie.
Na podstawie danych można było skorygować harmonogram pracy wentylatorów w konkretnych godzinach, zmienić ustawienia ogrzewania w wybranych sektorach i ustabilizować wilgotność bez nadmiernego wychładzania budynku.
Efekt nie był spektakularny z dnia na dzień. Jednak w kolejnym cyklu produkcyjnym różnica była wyraźna – bardziej wyrównane grupy osobników, mniej problemów oddechowych i lepsze wykorzystanie paszy.
Spokój w środku nocy ma wartość – alarm zamiast niespodzianki
Największe spadki temperatur najczęściej występują między drugą a piątą nad ranem. To moment największego obciążenia systemów grzewczych i wentylacyjnych. Wystarczy niewielka nieszczelność, chwilowe przewietrzenie lub opóźniona reakcja ogrzewania, aby w wybranych strefach pojawił się krótkotrwały spadek temperatury.
Jednorazowa różnica rzędu 2–3°C może wydawać się nieistotna. Ważne jest to, czy temperatura w strefie przebywania zwierząt spada poniżej dolnej temperatury krytycznej (LCT – Lower Critical Temperature), czyli granicy strefy termoneutralnej.
Stały monitoring z systemem alarmowym skraca czas reakcji z kilku godzin do kilkunastu minut. Pozwala skorygować ustawienia, zanim parametry utrzymają się poniżej poziomów krytycznych i zaczną realnie wpływać na efektywność stada.
W warunkach wielotygodniowych mrozów stabilność mikroklimatu przestaje być kwestią komfortu. Staje się elementem zarządzania ryzykiem produkcyjnym.
Zwierzęta nie powiedzą, że jest im za zimno – koszty, których nie widać w tabeli
Zwierzę nie zasygnalizuje, że temperatura w jego strefie przebywania regularnie spada poniżej poziomu komfortu. Reakcja organizmu jest jednak jednoznaczna: większe zużycie energii na utrzymanie ciepłoty ciała i mniejsza pula energii dostępna na przyrost.
Systematyczne wychłodzenia mogą:
- sprawić, że zwierzęta jedzą więcej, ale przybierają wolniej,
- powodować większe różnice w wadze między sztukami,
- sprawić, że partia jest mniej wyrównana,
- zwiększać ryzyko problemów z oddychaniem.
Równocześnie ograniczona wentylacja sprzyja wzrostowi wilgotności. Nocne spadki temperatur podnoszą wilgotność względną i mogą prowadzić do kondensacji, co pogarsza jakość warunków środowiskowych w budynku.
To nie są koszty widoczne w jednej pozycji zestawienia finansowego. Częściej rozkładają się na wyższe zużycie paszy, mniejszą przewidywalność przyrostów i trudniejszą kontrolę efektywności.
Stabilność mikroklimatu to stabilność wyników
Monitoring nie eliminuje zimy ani nie zastępuje doświadczenia hodowcy. Pozwala jednak szybciej identyfikować odchylenia, zanim przekształcą się w trwałe straty produkcyjne. W długim okresie to właśnie stabilność mikroklimatu decyduje o stabilności wyników przedsiębiorstw hodowlanych.
Bo kiedy mróz trzyma długo, każdy stopień ma znaczenie.
A stabilne warunki to spokojniejsze zwierzęta i spokojniejszy właściciel
